Een auto-immuunziekte is een aandoening waarbij het eigen afweersysteem gezonde cellen aanvalt. Normaal gesproken beschermt het immuunsysteem het lichaam tegen gevaarlijke indringers, zoals virussen en bacteriën. Bij een auto-immuunziekte gaat er iets mis in dat proces. Het afweersysteem herkent lichaamseigen cellen niet meer als veilig en begint ze te beschadigen. Dat klinkt misschien vreemd, maar het overkomt miljoenen mensen wereldwijd. In Nederland leven naar schatting zo’n een miljoen mensen met een vorm van deze aandoening.
Hoe het afweersysteem normaal werkt
Het immuunsysteem bestaat uit een groot netwerk van cellen en eiwitten. Samen zorgen zij ervoor dat infecties worden opgeruimd en dat beschadigde of overbodige cellen worden verwijderd. Daarvoor moet het systeem goed onderscheid maken tussen wat bij het lichaam hoort en wat niet. Dat onderscheid leren de cellen al vroeg, nog voor de geboorte. Bij de meeste mensen werkt dit prima. Bij mensen met een auto-immuunaandoening gaat dit leerproces ergens mis. De afweercellen raken in de war en beginnen gezond weefsel aan te vallen. Dit leidt tot ontstekingen en schade aan organen, gewrichten of andere lichaamsdelen, afhankelijk van welk type aandoening iemand heeft.
Bekende vormen van auto-immuunziektes
Er zijn meer dan tachtig verschillende soorten auto-immuunziektes bekend. Reumatoïde artritis is daar een veelvoorkomende van, waarbij het afweersysteem de gewrichten aanvalt. Bij diabetes type 1 worden de cellen in de alvleesklier beschadigd die insuline aanmaken. Coeliakie is een andere bekende vorm, waarbij gluten een reactie uitlokken die de dunne darm beschadigt. Lupus is een ziekte waarbij meerdere organen tegelijk kunnen worden aangetast, waaronder de huid, nieren en het hart. Schildklieraandoeningen zoals de ziekte van Hashimoto en de ziekte van Graves vallen ook onder deze categorie. Al deze ziektes hebben gemeen dat het eigen lichaam de bron van schade is, niet een buitenstaander.
Waarom vrouwen vaker worden getroffen
Opvallend genoeg komen auto-immuunziektes veel vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Vrouwen hebben naar schatting vier keer zo veel kans om zo’n aandoening te ontwikkelen. Hormonen spelen daarin waarschijnlijk een grote rol. Het vrouwelijk hormoon oestrogeen beïnvloedt de werking van het immuunsysteem en maakt het actiever. Dat kan soms te actief zijn. Daar komt bij dat vrouwen een sterkere immuunrespons hebben dan mannen, wat hen aan de ene kant beter beschermt tegen infecties, maar aan de andere kant gevoeliger maakt voor dit soort ziektes. Erfelijkheid speelt ook mee: als iemand in de familie een auto-immuunaandoening heeft, is de kans groter dat anderen in de familie die ook krijgen. Stress, infecties en omgevingsfactoren kunnen bij mensen met een aanleg voor deze ziektes een rol spelen bij het uitbreken ervan.
Diagnose en behandeling
Veel mensen met een auto-immuunziekte lopen lang rond zonder de juiste diagnose. Klachten als vermoeidheid, pijnlijke gewrichten, huidproblemen of buikklachten kunnen op veel verschillende ziektes wijzen. Dat maakt het lastig om snel de vinger te leggen op wat er werkelijk speelt. Bloedonderzoek kan helpen om bepaalde antistoffen op te sporen die op zo’n aandoening wijzen. Soms zijn meerdere specialisten nodig voordat de juiste diagnose gesteld wordt. De behandeling richt zich meestal op het onderdrukken van de overdreven reactie van het immuunsysteem. Dat kan met medicijnen die de afweer afremmen, ontstekingsremmers of, bij specifieke ziektes, hormoonvervangende middelen. Er is voor de meeste auto-immuunziektes geen genezing, maar veel mensen kunnen met de juiste aanpak goed leven en hun klachten beheersen.
Veelgestelde vragen
Kan stress een auto-immuunziekte veroorzaken?
Stress is waarschijnlijk niet de directe oorzaak van een auto-immuunziekte, maar het kan bij mensen met een erfelijke aanleg wel bijdragen aan het uitbreken van de aandoening. Aanhoudende stress beïnvloedt het immuunsysteem op een manier die bij gevoelige mensen een reactie kan uitlokken.
Is een auto-immuunziekte besmettelijk?
Een auto-immuunziekte is niet besmettelijk. Het gaat om een storing in het eigen afweersysteem en heeft niets te maken met een virus of bacterie die van persoon op persoon kan overgaan.
Kunnen kinderen ook een auto-immuunziekte krijgen?
Ja, kinderen kunnen ook een auto-immuunziekte krijgen. Diabetes type 1 wordt bijvoorbeeld vaak al op jonge leeftijd vastgesteld. Ook juveniele reuma is een vorm die bij kinderen voorkomt. Een vroege diagnose helpt om schade te beperken.
Kan iemand meerdere auto-immuunziektes tegelijk hebben?
Het is mogelijk om meerdere auto-immuunaandoeningen tegelijk te hebben. Mensen die al één zo’n ziekte hebben, lopen een iets groter risico om ook een andere te ontwikkelen. Dit komt doordat de onderliggende gevoeligheid van het immuunsysteem bij meerdere aandoeningen een rol kan spelen.